PGS.TS Cao Văn Sâm
Email:vansam2510@gmail.com
Dự án Luật Nhà giáo lần đầu được xây dựng là dự án luật điều chỉnh về đối tượng liên quan đến nhiều luật chuyên ngành. Phạm vi điều chỉnh của dự án luật khá rộng, liên quan đến số đông viên chức là nhà giáo tại các cơ sở giáo dục công lập chiếm tới 2/3 tổng biên chế sự nghiệp của cả nước và đội ngũ ngày càng đông đảo các nhà giáo tại các cơ sở giáo dục ngoài công lập. Trong mối quan tâm chung nhằm thể chế hóa, tạo bước đột phá mạnh mẽ trong thực hiện quan điểm, chủ trương của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Dự án Luật Nhà giáo được xây dựng với mục đích thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về nhà giáo, nhất là quan điểm “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu”, nhà giáo “giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục”; phát triển đội ngũ nhà giáo đủ về số lượng, tốt về chất lượng là trọng tâm, xuyên suốt; xây dựng đội ngũ nhà giáo, tạo động lực cho người dạy, học và tôn vinh nhà giáo; góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật về giáo dục (trong đó có nhà giáo); tạo điều kiện để nhà giáo yên tâm công tác, yêu nghề, tâm huyết và trách nhiệm với nghề. Quy định một số chính sách mới để thu hút, phát triển đổi ngũ nhà giáo để đáp ứng yêu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội trong lĩnh vực quan trọng và đặc thù của nhà giáo. Theo tôi chắc lẽ lõi của luật nhà giáo chính là xác lập qui định về quyền và nghĩa vụ của nhà giáo trong dự thảo luật nhà giáo. Được biết dự án luật đã được Cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan chủ trì thẩm tra đã rất trách nhiệm nghiên cứu xây dựng và thẩm tra. Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đã nhiều lần cho ý kiến về dự án luật. Sau khi nghiên cứu dự thảo 24/2/2025 luật nhà giáo, tôi xin nêu một số suy nghĩ về vấn đề trên như sau:
- Các quy định về quyền và nghĩa vụ của Nhà giáo
Theo pháp luật hiện hành, nhà giáo là công dân Việt Nam đang làm nhiệm vụ trực tiếp giảng dạy, giáo dục trong cơ sở giáo dục, có đầy đủ các quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp và pháp luật quy định. Nhà giáo có vai trò quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực; là nhân tố chủ đạo trong việc xây dựng xã hội học tập, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Để xác định rõ quyền, nghĩa vụ của Nhà giáo dự thảo luật nhà giáo cần bám sát Nghị quyết 29 của Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Kết luận 91 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29 và Luật giáo dục 2019 (luật gốc). Nhà giáo không những có vai trò quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục mà còn có vị thế quan trọng trong xã hội, được xã hội tôn vinh… Dự thảo Luật nhà giáo ngoài qui định chung về quyền, nghĩa vụ của nhà giáo đã nêu trong luật giáo dục, còn cần phản ánh được quyền và nghĩa vụ đặc thù riêng cho từng đối tượng nhà giáo. Còn việc cụ thể hóa nhà giáo có vị thế quan trọng trong xã hội, được xã hội tôn vinh trong dự thảo luật còn mờ.
Nghĩa vụ của nhà giáo là những việc Nhà nước đòi hỏi công dân phải thực hiện những hành vi cần thiết, nếu không thực hiện thì buộc nhà nước phải áp dụng các biện pháp giáo dục hay cưỡng chế cần thiết. Nghĩa vụ cơ bản của công dân là những nghĩa vụ được Hiến pháp quy định. Nhà giáo là công dân Việt nam cũng có những nghĩa vụ phải thực hiện được Hiến pháp và pháp luật quy định như những công dân khác. Cơ quan soạn thảo Luật Nhà giáo cũng muốn cụ thể hóa các quyền và nghĩa vụ cơ bản cho đối tượng là nhà giáo, nhưng giường như vẫn chưa qui định tường minh được đặc thù nghề nghiệp của nhà giáo dạy ở các trình độ khác nhau; điều kiện, môi trường hoạt động khác nhau.
- Các quy định quyền và nghĩa vụ của Nhà giáo trong dự án Luật Nhà giáo
Ngày nay bảo đảm chất lượng giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực trong điều kiện mới, nhà giáo có vai trò quyết định. Việc dự thảo Luật nhà giáo thể chế hóa trách nhiệm của nhà giáo trong điều kiện mới có ý nghĩa chính trị, pháp lý rất to lớn. Một mặt, khẳng định trách nhiệm pháp lý của nhà giáo trong điều kiện mới để nhà giáo phát huy vị thế và trách nhiệm của mình. Mặt khác để nhà nước, xã hội xác định trách nhiệm của mình trong việc phát huy vai trò và trách nhiệm của nhà giáo trong điều kiện mới. Đây cũng là một xu hướng xây dựng Luật nhà giáo của nhiều nước phát triển nhằm phát huy lực lượng to lớn nhà giáo – nguồn lực phát triển quan trọng của giáo dục, của đất nước.
Quyền và nghĩa vụ là khái niệm để chỉ việc mà mỗi người phải làm, phải gánh vác, phải nhận về mình và phải có ý thức với những việc làm đó. Đối với nhà giáo khi đề cập đến quyền và nghĩa vụ, thường bao gồm: Quyền được giảng dạy; được tham gia xây dựng, lựa chọn, sử dụng sách giáo khoa, giáo trình, tài liệu; được hưởng lương, phụ cấp, chế độ đãi ngộ; được nghiên cứu khoa học; được đào tạo, bồi dưỡng; được nghỉ hè… được đánh giá công bằng, khách quan, được tôn vinh, khen thưởng, tương xứng với thành tích trong hoạt động nghề nghiệp và hoạt động phục vụ cộng đồng. Nghĩa vụ gương mẫu thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước và qui chế tổ chức hoạt động của cơ sở giáo dục; giảng dạy giáo dục đúng mục tiêu; tự giác, nêu gương, uy tín, mẫu mực; đối xử công bằng; thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học;…chịu trách nhiệm pháp lý nếu có hành vi vi phạm; thực hiện nghĩa vụ khác theo qui định của pháp luật. Quyền và nghĩa vụ của nhà giáo đối với cơ sở giáo dục,ngành, tổ quốc, Nhà nước, đối với xã hội và bản thân mình. Đó là những dạng quyền và trách nhiệm cần phải có đối với mỗi nhà giáo. Việc thể chế hóa thành các quy định pháp luật về các mặt đó để vừa khẳng định về phương diện nhà nước, vừa là đòi hỏi của Nhà nước và xã hội đối với nhà giáo phải thực hiện trách nhiệm và bổn phận của mình. Đồng thời, đây là những trách nhiệm pháp lý của mỗi cá nhân nhà giáo cần phải phấn đấu thực hiện, giúp nhà giáo chủ động, tự tin phát triển bản thân mình, dám làm, dám sáng tạo những điều mình muốn và sẵn sàng chịu trách nhiệm pháp lý về những việc đã làm. Trong điều kiện ngày nay, theo tôi dự án luật nhà giáo đã thể chế được quyền và nghĩa vụ của nhà giáo như đã nêu trên.
- Một số ý kiến bình luận về dự thảo 24/2/2025 Luật Nhà giáo
Tôi hoàn toàn đồng ý với cách tiếp cận của dự thảo 24/2/2025 Luật Nhà giáo, tức là đi từ vai trò, trách nhiệm của Nhà giáo đối với bảo đảm chất lượng giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực, đối với đất nước, xã hội, với bản thân mình để từ đó có các quy định trách nhiệm của Nhà nước, ngành, cơ sở giáo dục, đào tạo và xã hội trong việc xây dựng, phát triển đội ngũ nhà giáo trong điều kiện hiện nay và thời gian tới. Các quy định về các vấn đề này trong dự thảo 24/2/2025 nhìn chung là phù hợp, có sự đầu tư công phu, thể hiện là một đạo luật chuyên ngành mang tính chính trị, pháp lý làm nền tảng cho việc xây dựng và ban hành các chính sách pháp luật, điều chỉnh các vấn đề liên quan như: Quyền và nghĩa vụ, chức danh, tiêu chuẩn, tuyển dụng, sử dụng; tiền lương, đãi ngộ; đào tạo, bồi dưỡng, hợp tác quốc tế; quản lý; tôn vinh, khen thưởng; xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, để tiếp tục hoàn thiện dự án Luật trước khi trình Quốc hội, tôi xin có một số đóng góp thêm sau đây:
Một là, về cơ bản tôi đồng tình với nội dung các quy định trong dự thảo. Tuy nhiên, hơi thở của thời đại, những đòi hỏi mới của thời kỳ mới và thực tiễn đã được cơ quan soạn thảo cố gắng lồng ghép trong các quy định về quyền, trách nhiệm; tiền lương, đãi ngộ, nhưng chưa thể hiện được nhiều về đặc thù nhà giáo giảng dạy ở các trình độ khác nhau, điều kiện, môi trường hoạt động khác nhau. Những vấn đề mới này cần thể chế hóa, lồng ghép vào các quy định nhiều hơn và sâu sắc hơn trong các chương của dự thảo luật.
Hai là, cần có chính sách thu hút người tài vào ngành giáo dục, những người tâm huyết công tác tại vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo…; có chính sách đặc thù phù hợp với giáo viên từng cấp (giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học…).
Ba là, về kỹ thuật lập pháp còn một số điều luật thể chế hóa nên chuẩn xác hơn về trách nhiệm, thẩm quyền. Về trách nhiệm quản lý nên đẩy mạnh phân cấp, phân quyền tối đa trong quản lý giáo dục vì giáo viên ở cơ sở, đi đôi với phân bổ nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi, quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp và thiết kế công cụ để tăng cường giám sát, kiểm tra, kiểm soát quyền lực; tăng cường hợp tác công tư trong đào tạo nhà giáo; tạo thuận lợi cho nhà giáo hành nghề trong khuôn khổ pháp luật. Cùng với đó, cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, xóa bỏ cơ chế xin cho, giảm chi phí tuân thủ, phiền hà cho người dân, các tổ chức và nhà giáo.
Bốn là, một số vấn đề cụ thể: Điều 44:
– Bãi bỏ khoản 3 Điều 105 Luật giáo dục số 43/2019/QH14 ngày 14 tháng 6 năm 2019 như sau:
Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp, trừ trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm.
– Nghiên cứu sửa luật viên chức điều liên quan tới giáo viên dạy liên trường; sửa Bộ luật lao động liên quan tới nhà giáo tuổi hưu cao hơn.
